خاک مناسب گلخانه باید در کنار تأمین مواد غذایی، زهکشی مناسب، تخلخل کافی و توان نگهداری متعادل آب داشته باشد. اما یک ترکیب خاک را نمی‌توان برای تمام نقاط ایران توصیه کرد؛ خاک مناسب گلخانه در شمال کشور با مناطق خشک مرکزی یا جنوب ایران تفاوت دارد.

اگر می‌خواهید سریع به جواب برسید، ابتدا منطقه خود را در جدول زیر پیدا کنید.

برای هر منطقه ایران چه خاکی برای گلخانه مناسب است؟

این تقسیم‌بندی یک راهنمای منطقه‌ای است؛ ترکیب نهایی بستر کشت گلخانه باید با توجه به محصول، آزمایش خاک و کیفیت آب گلخانه تعیین شود.

خاک مناسب گلخانه چه ویژگی‌هایی دارد؟

برای بیشتر سبزی و صیفی‌های گلخانه‌ای، خاکی مناسب‌تر است که نه بیش از حد رسی و متراکم باشد و نه آن‌قدر شنی که آب و عناصر غذایی را سریع از دست بدهد.

منابع ترویجی کشاورزی نیز خاک‌های عمیق، حاصلخیز، دارای زهکشی مناسب و ماده آلی کافی را برای تولید سبزیجات مناسب‌تر می‌دانند. خاک‌های لوم و لوم شنی معمولاً تعادل مناسبی میان نگهداری آب و زهکشی ایجاد می‌کنند.

به‌طور خلاصه خاک مناسب گلخانه باید:

• زهکشی مناسب داشته باشد.
• اطراف ریشه اکسیژن کافی وجود داشته باشد.
• آب را بیش از حد نگه ندارد.
• خیلی سریع نیز خشک نشود.
• ماده آلی کافی داشته باشد.
• شوری آن کنترل شده باشد.
• pH آن متناسب با محصول باشد.

بستر مناسب گلخانه باید هم‌زمان توان نگهداری آب کافی، تهویه مناسب و شرایط مطلوب برای رشد ریشه را فراهم کند؛ همچنین بهتر است pH، شوری و میزان عناصر غذایی بستر پیش از استفاده بررسی شود.

منبع: Penn State Extension

چرا برای تمام ایران نمی‌توان یک ترکیب خاک پیشنهاد کرد؟

شرایط خاک ایران بسیار متنوع است. طبق اطلاعات FAO، بخش قابل‌توجهی از خاک‌های ایران تحت تأثیر آهک قرار دارند و محدودیت‌هایی مانند شوری، قلیائیت و زهکشی نیز در بسیاری از اراضی کشور مشاهده می‌شود.

به همین دلیل ممکن است دو گلخانه با فاصله چند کیلومتر نیز به اصلاحات متفاوتی نیاز داشته باشند.

مثلاً:

• در کرمان ممکن است مسئله اصلی شوری و آهک باشد.
• در مازندران زهکشی ضعیف اهمیت بیشتری داشته باشد.
• در خوزستان علاوه بر شوری، سدیم خاک و آب باید بررسی شود.
• در اصفهان خاک آهکی و کمبود ماده آلی می‌تواند مسئله اصلی باشد.

بنابراین «استان» فقط نقطه شروع انتخاب خاک است.

خاک مناسب گلخانه در مناطق خشک و مرکزی ایران

در استان‌هایی مانند یزد، اصفهان، کرمان، سمنان و قم معمولاً باید بیش از هر چیز به آهکی بودن خاک، شوری و کمبود ماده آلی توجه کرد.

FAO گزارش کرده است که به‌جز برخی مناطق، بخش زیادی از خاک‌های ایران تحت تأثیر کربنات کلسیم و شرایط آهکی قرار دارند. در چنین خاک‌هایی قابلیت جذب برخی عناصر، به‌ویژه ریزمغذی‌ها، می‌تواند کاهش پیدا کند.

برای این مناطق چه خاکی بهتر است؟

خاک لوم یا لوم شنی با تخلخل مناسب انتخاب مطلوب‌تری است.

اگر خاک موجود سنگین یا کم‌مواد آلی باشد می‌توان با توجه به آزمایش خاک از:

• کمپوست کاملاً پوسیده و استاندارد
• مواد آلی پایدار
• اصلاح‌کننده‌های مناسب خاک
• ایجاد زهکشی مناسب

استفاده کرد.

استفاده از گوگرد، گچ کشاورزی یا سایر اصلاح‌کننده‌ها نباید بدون آزمایش خاک انجام شود؛ زیرا نوع اصلاح‌کننده به علت اصلی مشکل خاک بستگی دارد.

خاک مناسب گلخانه در شمال ایران

در گیلان و مازندران شرایط با مناطق مرکزی متفاوت است. مسئله اصلی می‌تواند رطوبت زیاد، بافت سنگین و کند بودن خروج آب از اطراف ریشه باشد.

خاک‌های رسی نسبت به خاک‌های لوم شنی سرعت نفوذ آب بسیار پایین‌تری دارند و در صورت مدیریت نامناسب می‌توانند اکسیژن موجود در منطقه ریشه را کاهش دهند. داده‌های دانشگاه Utah State نیز تفاوت قابل‌توجه سرعت نفوذ آب میان خاک‌های شنی، لومی و رسی را نشان می‌دهد.

بنابراین در شمال کشور بهتر است:

• خاک گلخانه سبک و متخلخل باشد.
• زهکشی زیر بستر جدی گرفته شود.
• از ایجاد حالت ماندابی جلوگیری شود.
• در خاک‌های سنگین از بسترهای مرتفع یا Raised Bed استفاده شود.

هدف در این مناطق بیشتر از اینکه افزایش نگهداری آب باشد، ایجاد تعادل میان رطوبت و هوادهی ریشه است.

خاک مناسب گلخانه در جنوب ایران

در استان‌هایی مانند خوزستان، بوشهر و هرمزگان کیفیت آب می‌تواند به‌اندازه خاک اهمیت داشته باشد.

آبیاری مداوم با آب دارای املاح بالا باعث ورود نمک به خاک می‌شود و اگر زهکشی و آبشویی کافی وجود نداشته باشد، نمک در منطقه ریشه تجمع پیدا می‌کند. FAO نیز کیفیت آب، مدیریت آبیاری و زهکشی را سه عامل مهم در تجمع نمک در خاک معرفی می‌کند.

مطالعات انجام‌شده در جنوب غرب ایران نیز وجود خاک‌های شور و شور-سدیمی در برخی مناطق و ارتباط آن با کیفیت آب، روش آبیاری و شرایط اقلیمی را نشان داده‌اند.

در چنین شرایطی، خاک سنگین انتخاب مناسبی نیست.

انتخاب بهتر چیست؟

• خاک یا بستر سبک
• زهکشی قوی
• کنترل مرتب EC
• مدیریت آبشویی
• بررسی سدیم آب
• استفاده از کشت بدون خاک در شرایط نامناسب

اگر آب و خاک هر دو شوری زیادی داشته باشند، استفاده از بسترهایی مانند کوکوپیت و پرلیت می‌تواند نسبت به اصلاح دائمی خاک گزینه قابل‌کنترل‌تری باشد.

pH مناسب خاک گلخانه چقدر است؟

عدد دقیق به محصول بستگی دارد.

برای مثال منابع دانشگاهی محدوده تقریباً 5.8 تا 6.6 برای خیار و فلفل و حدود 6 تا 7 برای گوجه‌فرنگی را مناسب گزارش کرده‌اند.

این اعداد محدوده راهنما هستند و مدیریت تغذیه، نوع خاک و روش کشت نیز روی pH هدف تأثیر می‌گذارند.

در کشت گوجه‌فرنگی، علاوه بر pH و کیفیت خاک، مدیریت تغذیه در مراحل رشد و رسیدگی میوه نیز اهمیت زیادی دارد. برای این موضوع می‌توانید راهنمای بهترین کود برای قرمز شدن گوجه فرنگی را مطالعه کنید.

شوری خاک گلخانه چرا مهم است؟

بالا رفتن EC یعنی افزایش غلظت املاح محلول در محیط ریشه. افزایش بیش از حد شوری باعث می‌شود گیاه حتی در خاک مرطوب نیز برای جذب آب با مشکل مواجه شود.

FAO توضیح می‌دهد که افزایش نمک خاک می‌تواند دسترسی گیاه به آب را کاهش داده و در نهایت عملکرد محصول را محدود کند.

در گلخانه‌هایی که کوددهی از طریق آبیاری انجام می‌شود، کنترل EC اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا کودها نیز بخشی از املاح موجود در محیط ریشه را تشکیل می‌دهند.

چه زمانی خاک گلخانه را اصلاح کنیم و چه زمانی سراغ کشت بدون خاک برویم؟

اگر خاک:

• زهکشی مناسبی دارد؛
• شوری آن قابل‌کنترل است؛
• آلودگی جدی ندارد؛
• و ساختمان آن با مواد آلی قابل اصلاح است؛

معمولاً می‌توان کشت خاکی را ادامه داد.

اما اگر با خاکی بسیار شور، آلوده، متراکم یا دارای مشکلات دائمی زهکشی روبه‌رو هستیم، کشت بدون خاک می‌تواند کنترل بیشتری روی محیط ریشه ایجاد کند.

در بررسی انجام‌شده روی تعدادی از گلخانه‌های استان‌های مهم ایران، هر دو سیستم خاکی و هیدروپونیک مورد استفاده قرار گرفته‌اند؛ بنابراین انتخاب میان این دو روش باید بر اساس شرایط پروژه انجام شود، نه یک نسخه ثابت برای تمام گلخانه‌ها.

قبل از آماده‌سازی خاک گلخانه چه آزمایش‌هایی انجام دهیم؟

قبل از خرید خاک، کود یا اصلاح‌کننده بهتر است حداقل آزمایش خاک و آب انجام شود.

در آزمایش خاک مواردی مانند:

1. بافت خاک
2. pH
3. EC
4. ماده آلی
5. آهک
6. عناصر غذایی
7. سدیم و وضعیت شوری

بررسی می‌شود.

برای آب نیز EC، pH، سدیم، کلر، بی‌کربنات و شاخص‌های مرتبط با خطر سدیمی بودن اهمیت دارند.

بدون این اطلاعات نمی‌توان مقدار دقیق اصلاح‌کننده یا ترکیب نهایی بستر را تعیین کرد.

ترکیبات خاک گلخانه‌ای چیست؟

ترکیبات خاک گلخانه‌ای با توجه به نوع محصول، بافت خاک منطقه و کیفیت آب متفاوت است و معمولاً از خاک مناسب در کنار موادی مانند کمپوست، مواد آلی، پرلیت یا سایر اصلاح‌کننده‌های بستر استفاده می‌شود. هدف از این ترکیب، ایجاد تعادل بین نگهداری رطوبت، زهکشی و هوادهی ریشه است. به همین دلیل نمی‌توان یک فرمول ثابت را برای تمام گلخانه‌ها پیشنهاد کرد و نسبت دقیق مواد باید متناسب با شرایط هر پروژه تعیین شود.

بالاخره بهترین خاک گلخانه چیست؟

برای بیشتر محصولات گلخانه‌ای، خاک لوم یا لوم شنی با زهکشی مناسب، ماده آلی کافی و شوری کنترل‌شده نقطه شروع مناسبی است. اما منطقه احداث گلخانه می‌تواند نیاز به اصلاحات کاملاً متفاوتی ایجاد کند.

در مناطق خشک و مرکزی ایران باید بیشتر روی شوری، آهک و ماده آلی تمرکز کرد؛ در شمال کشور زهکشی و تخلخل خاک اهمیت بیشتری دارد و در جنوب ایران نیز کیفیت آب و شوری خاک از عوامل تعیین‌کننده هستند.

بنابراین برای انتخاب ترکیب دقیق خاک گلخانه، ابتدا شرایط خاک و آب محل پروژه را بررسی کنید و سپس بستر را متناسب با منطقه، محصول و کیفیت آب طراحی کنید. برای بررسی شرایط پروژه و انتخاب بستر مناسب نیز می‌توانید از مشاوره تخصصی کاراکشت هوشمند استفاده کنید.